نگاهی گذرا به طنز در عصر مشروطیت

شاید بتوان گفت انقلاب ها و دگرگونی های سیاسی بر ساختار ادبیات، فرهنگ و هنر، تأثیر فراوان دارند. حتی شاید بتوان مدعی شد که پیدا آمدن مکاتب مختلف فلسفی و هنری نیز، به نوعی متأثر از ساختار و فضای سیاسی ملت های مبدع این مکاتب هستند.

طنز هم به‌عنوان یک گونه (ژانر) هنری و ادبی در ادوار مختلف تاریخ، از رویدادهای سیاسی و اجتماعی زمان خود تأثیر پذیرفته است. نمی‌توان تأثیر حمله مغول و تبعات آن را بر طنز شیرین و دلنشین سعدی نادیده گرفت و رندیهای حافظ و طنازی های عبید زاکانی را وامدار شرایط سخت سلطه مغولان و ایلخانان ندانست.

حق‌آن است که طنز و آزادی بیان، نسبت معکوس دارند. هرجا آزادی های مدنی به شهروندان اجازه داده است که بی‌واهمه به نقد عملکرد قدرت سیاسی و اجتماعی بپردازند، طنز و شوخ‌طبعی، جای خود را به انتقادات تلخ و تند داده است و هرگاه حاکمان خودشیفته مانع طرح مشکلات از زبان مردم شده‌اند، طنزپردازان بار انتقال انتقادات شهروندان را بر دوش کشیده‌اند. صد البته بوده است ادواری از تاریخ که برخی طنزآوران در شرایط آزاد، پا به میدان گذاشته ‌اند ولی از آنجا که جامعه، جسارتی بیش از منتقدان عادی از آنان توقع داشته، قلم طنزپردازان، بعضاً به هزل و هجو گراییده است. [نگاه کنید به بسیاری از مطالب و طرح های نشریات طنز و فکاهی در میانه سالهای 1320 تا 1332 هجری شمسی[.

***

انقلاب مشروطیت، هم از نظر شکلی و هم از نظر ماهوی، یکی از عجیب ‌ترین و قابل تأمل‌ ترین رخدادهای تاریخ ایران است. برای شناخت برخی از ابعاد این رویداد بزرگ، بزرگ ‌ترها ما را به خواندن منابع ارزشمند تاریخ این دوره، امر می‌ کردند (چه نیکو آمرانی که آن بزرگواران بودند و چه بد مأمورانی که ما بودیم!). برخی از آن منابع، عبارت بودند از: تاریخ مشروطه ایران نوشته احمد کسروی، تاریخ بیداری ایرانیان نوشته ناظم ‌الاسلام کرمانی، خاطرات و خطرات نوشته مهدیقلی‌خان هدایت و...

و هزار البته، نه من آن کمال و وجهه را دارم که تاریخ مشروطه بگویم و نه این مقاله آن قدر مجال و پهنه دارد که لااقل در حد رونویسی از آثار آن بزرگواران بتوان داد معنی داد. اصل مطلب و جان معنی شاید این باشد که سفرکردگان به ممالک راقیه آن روزگار، از طریق مشاهده و ساکنان ممالک محروسه (یعنی ایرانیان داخل کشور) از طریق مطالعه جراید و نشریات، دانستند که در بلاد مترقی، گرفتن تصمیمات اساسی، صدور احکام، اخذ مالیات و... تنها به نظر پادشاه و حکام ولایات باز بسته نیست بلکه در آن ولایات، قانون و عدالتخانه حکمفرماست و در، بر پاشنه‌ای دیگر می ‌چرخد. هم از این رو بود که به یکباره، عارف و عامی، همصدا شدند که: ما هم آزادی و قانون و عدالتخانه می‌ خواهیم.

تحقق این خواسته به آسانی صورت نپذیرفت ولی در نهایت مظفرالدین شاه قاجار در واپسین ساعات عمر به خواست رعایا تن داد و فرمان مشروطیت را امضا کرد. این پایان ماجرا نبود چرا که اختلافات داخلی و زیر بار نرفتن حکام که مشروطه مانع بسط قدرت و اعمال سلیقه شخصی ایشان می‌شد، موجب شد تا مشروطه غنچه‌سوز شود و خیرخواهان و دلسوزان، شعار «رحمه‌الـله علی‌مشروطه» سر دهند.

آشنایی با مفاهیم جدیدی چون قانون، دموکراسی، اراده ملی، آزادی و... موجب افزایش سطح توقع مردم آن روزگار شد و از آنجا که مشروطه نوپا هنوز آن قدر جان نگرفته بود که مردم با استناد و تکیه بر آن، بتوانند خواست ها و انتقادهایشان را به حکام- که کماکان لب می‌ دوختند و به توپ می ‌بستند و طناب می ‌انداختند و...- منتقل کنند، اهالی فرهنگ و ارباب جراید، خاصه طنزآوران این مهم را بر عهده گرفتند. گستره فعالیت طنزپردازان از سالهای آغازین ورود صنعت چاپ و انتشار جراید تا سالها پس از صدور فرمان مشروطیت را دربرمی ‌گیرد و منظور ما از «طنز عصر مشروطه»، مشمول این گستره زمانی است و اگر از حق نگذریم، ادبیات طنز و کاریکاتور روزگار ما – لااقل در بخش ژورنالیستی – کماکان تحت تأثیر و دنباله‌رو شیوه نگاه و نوع زبان طنز عصر مشروطه است.

***

طنز مشروطه هم از جهت سیاق بیانی و هم از حیث موضوع و مبانی واجد خصایصی است که پرداختن به تمامی این ویژگی ها نیازمند مجال و حال دیگری است ولی به اختصار می‌ توان برخی از این شاخصها را برشمرد.

-1واژگان طنز در دوره‌ای که ما آن را عصر مشروطه می ‌نامیم، به تبع سایر شقوق ادبی، دستخوش تحولات بسیار نسبت به دوره‌های پیش است. نمی‌ توان برای عموم نویسندگان این عصر، نسخه‌ای واحد پیچید چرا که بسته به گرایشات فکری و سیاسی، لغات به‌کار رفته در آثار طنزپردازان این دوره، معجون و آمیزه‌ای است از فارسی، عربی، فرانسوی، روسی (خاصه پس از انقلاب اکتبر و شکل‌گیری ادبیات کارگری)، ترکی (به ویژه بعد از ورود نشریه طنز ملانصرالدین به مدیریت جلیل محمدقلی‌زاده– متولد به سال 1869 و متوفی به سال 1932 میلادی-). در آثار هر نویسنده، بسته به تأثیرپذیری ‌اش از مرام فکری یا علقه ادبی، میزان و نسبت به‌کارگیری این لغات متفاوت است.

-2 همان طور که یحیی آرین‌پور به درستی در جلد دوم کتاب ارجمندش (از صبا تا نیما) اشاره کرده است، تا پیش از عصر مشروطه – یا به تعبیر او: عصر آزادی – جز در موارد معدود، «کمتر به آثار طنزآمیز که هدف آنها اصلاح و تربیت باشد، برمی‌ خوریم.» [اظهارنظر آرین‌پور درباره طنز عصر مشروطه و اصولاً تعریف او از طنز بسیار خواندنی و آموزنده است. او هفتاد صفحه ازکتاب خود را به موضوع طنزنویسی در دوره مشروطه اختصاص داده است و گزاف نیست اگر بگوییم تا به امروز کسی به اندازه او- کمی و کیفی – به طنز عصر مشروطه نپرداخته است[.

عصر مشروطه را می‌توان سرآغاز رویکرد جدی طنزپردازان به مسائل سیاسی و اجتماعی قلمداد کرد. تا پیش از این دوره، کمتر می‌توان از طنزهای سیاسی و اجتماعی سراغ گرفت.

-3 طنز دوران اغتشاش و خفقان، برخلاف طنز عصر ثبات، پرخاشگر و برانداز است و از همین رو، لحن و شیوه بیان در آن، به هجو گرایش دارد. پس بی‌دلیل نیست اگر در طنز روزگار مشروطه، طعن و گزندگی بسیار می ‌بینیم

-4 آثار طنز تا پیش از عصر مشروطه، عمدتاً و غالباً منظوم بودند. اگر نوشته‌های میرزافتحعلی آخوندزاده، طالبوف و ترجمه‌های درخشان میرزا حبیب اصفهانی (از جمله کتابهای حاجی بابای اصفهانی و سرگذشت ژیل بلاس سانتیلانی) را بتوان از زیرساختهای ادب مشروطه دانست، باید اذعان کرد که عصر مشروطه، یکی از ادوار مهم شکوفایی نثر طنزآمیز است. به‌عنوان نمونه مشخص، باید از علی‌اکبر دهخدا نام برد که با نام مستعار «دخو» در نشریه «صوراسرافیل» ستون طنزآمیز «چرند و پرند» را می‌نوشت. دهخدا در طنز شیوه‌ای را بنیان گذاشت که تا امروز پیروان و علاقه‌مندان بسیار داشته است و دارد.

-5 طنز عصر مشروطه، علاوه بر دغدغه‌های همیشگی، نظیر فقر و مشکلات معیشتی، بیشتر رنگ و بوی آزادیخواهانه و استبدادستیزانه دارد و بیانگر مطالبات مشروطه‌خواهان است. از همین روست که ما در طنز این دوره با یک فرهنگ‌واژه جدید سیاسی روبه‌روییم. به دیگر عبارت، طنز مشروطه به کارگیری اصطلاحات سیاسی را جایز می ‌شمارد.

/ 4 نظر / 46 بازدید
پیام

درود دوست گرامی نظر به درخواست دوستان عزیز وبلاگ نویس جهت تبادل لینک با ( شیراز فردا ) به اطلاع می رساند قسمت تبادل لینک در سایت ( شیراز فردا ) راه اندازی گردید شما دوست گرامی ، می توانید با مراجعه به سایت ( شیراز فردا) از (TAB ) موجود در بالای صفحه اصلی قسمت "لینک دوستان" وارد قسمت مربوطه شده و لینک وبلاگ خود را اضافه نمایید امید است بتوانیم گامی در راه تعامل بیشتر با وبلاگ نویسان عزیز برداریم ضمنا هر ماه به سه نفر از دوستان به قید قرعه هزینه اینترنت اهدا خواهد شد. شاد و سربلند و پیروز باشید ارادتمند شما (مهندس پیام خوشاب)مدیر سایت شیراز فردا بدروود www.shirazefarda.com

سید

سلام گل سرخ وبلاگتان رابه کاکتوس وبلاگم پیوندزدم .موفق باشید درضمن شنبه ساعت 8ونیم درکتابخانه دهخداشب شعرطنزداریم اگرشعرطنزی دارید5شنبه ساعت 6درانجمن ادبی عارف - اداره ارشادبجنورد- منتظرم

سید

عاشقان عیدتان مبارک باد .سید.. http://bojnord1400.blogfa.com/

سید

سلام آقا رضا به وبلاگم سربزن برای 5شنبه مطلب گذاشتم کتاب ازمحمدکاظم کاظمی به نام هزارسال شعرفارسی یاکتاب روزنه اش راداریدبه من برسانید؟